Waarom Fransen ‘tu’ zeggen tegen hun hond, maar ‘vous’ tegen de bakker – en wat dat onthult over taal en status

Stel: je loopt in een Frans dorpje en je ziet iemand met z’n hond praten. “Allez, viens, tu veux sortir?” klinkt het liefdevol. Even later gaat diezelfde persoon naar de bakker en zegt: “Bonjour Madame, je voudrais une baguette, s’il vous plaît.” In misschien twee minuten tijd verandert zijn taalgebruik: van ‘tu’ naar ‘vous’. Van innig naar beleefd. Wat zegt dat over hoe Fransen met elkaar (en met hun dieren) omgaan?

De onzichtbare taalgrens

Het lijkt op het eerste gezicht simpel: ‘tu’ is informeel, ‘vous’ is formeel. Maar in de praktijk is het veel gelaagder. Fransen trekken met hun taal subtiele lijnen tussen nabijheid en afstand, tussen gelijkheid en hiërarchie. En die lijnen zijn niet alleen cultureel, maar ook sociaal geladen.

Je zegt bijvoorbeeld niet zomaar ‘tu’ tegen iemand die je net ontmoet, zeker niet als die persoon ouder is of een zekere status heeft. Maar tegen je hond? Altijd ‘tu’. Dieren, kinderen, goede vrienden: ‘tu’. Ouders en schoonouders? Verschilt per familie, tijdperk én streek. Bij collega’s is het een grijs gebied waar voorzichtig laveren een vereiste is.

De hond als spiegel

Waarom is ‘tu’ tegen een hond zo vanzelfsprekend? Misschien omdat status daar geen rol speelt. Een hond is onderdeel van het huishouden, ontvangt affectie en directe instructies. Emotioneel dichtbij én hiërarchisch lager. De ideale ‘tu’-kandidaat dus.

Tegelijkertijd laat het zien hoe vanzelfsprekend de hiërarchie in de Franse omgangstaal is. Want zodra je met mensen te maken hebt, komt die vraag ineens op: zeg ik ‘tu’ of ‘vous’? De bakker waar je al tien jaar elke dag komt, is misschien nog steeds ‘vous’. Terwijl je hond, waarmee je net een maand samenwoont, meteen ‘tu’ is.

‘Tu’ is niet automatisch vriendschap

Als Nederlander of Belg kun je snel denken: ‘Zeg gewoon je tegen iedereen, dan zijn we klaar.’ Maar in Frankrijk werkt het niet zo. ‘Vous’ gebruik je niet alleen uit beleefdheid, maar ook als beschermende afstand. Soms is die afstand prettig, of gewenst. ‘Tu’ aanbieden kan hartelijk overkomen, maar ook opdringerig.

Ik heb ooit iemand horen zeggen: “On se tutoie?” – “Mogen we elkaar tutoyeren?” Alsof het een petit comité-overeenkomtje is. En dat is het ook: ‘tu’ spreek je pas af. Het is zelden vanzelfsprekend. Zelfs tussen buren of collega’s kan het jaren duren voor er getutoyeerd wordt. Of nooit gebeuren.

De ongewone charme van ‘vous’

Een Franstalige vriend vertelde me eens dat hij erg moest wennen aan Nederland: iedereen maar ‘je’ zeggen tegen elkaar. “Alsof niemand meer respect heeft,” zei hij. Voor hem had ‘vous’ charme, afstand, misschien zelfs een zekere romantiek. In Frankrijk is het soms veiliger om beleefd te blijven. Niet alles hoeft op gelijkheid te berusten.

Het lijkt dus misschien wat afstandelijk, maar voor veel Fransen is ‘vous’ niet kil. Het is juist een vorm van wederzijds respect. En dat je sommige mensen jarenlang met ‘vous’ aanspreekt, betekent niet dat je elkaar niet waardeert. Het is gewoon niet wat men in een ‘tu’-taal zou doen.

Als buitenlander fouten maken mag

Het voelt soms als mijn eigen mini-schaakspel, vooral vlak na een verhuizing naar een nieuw dorp. Met wie mag ik ‘tu’? Wanneer bied ik dat aan? En zeg ik ‘vous’ tegen een bakker van negentien? Geen zorgen: als buitenlander word je veel vergeven. Vaak merk je vanzelf of je te familiair bent – of juist te afstandelijk.

Mensen zullen het je meestal niet kwalijk nemen, zolang je bereid bent te luisteren en openstaat voor correctie. Je merkt het aan een frons, of juist een glimlach. En als iemand ineens ‘tu’ tegen je zegt, is dat heus geen belediging, maar eerder een klein gebaar van vertrouwen.

Taal als sociale dans

De manier waarop Fransen ‘tu’ en ‘vous’ gebruiken is niet zomaar grammatica. Het is een spiegel van hoe mensen met elkaar omgaan. Het maakt zichtbaar waar grenzen liggen, of juist vervagen. En ja, het voelt soms omslachtig of onbegrijpelijk. Maar als je het eenmaal ziet – die sociale choreografie in alledaagse gesprekken – begrijp je iets fundamenteels van de Franse cultuur.

En tot die tijd? Spreek vriendelijk, kijk goed en imiteer je hond: die twijfelt nooit over ‘tu’.